Zakat Galian & Harta Terpendam: Apa Hukum Jika Menemui Harta Dari Dalam Bumi?

Menemui sesuatu yang bernilai ketika menggali tanah mungkin kedengaran seperti perkara yang jarang berlaku. Namun, persoalan tentang emas, perak atau harta lama yang ditemui dalam bumi mempunyai perbincangan khusus dalam hukum zakat.

Perkara yang penting ialah tidak semua harta yang ditemui dari dalam tanah mempunyai hukum yang sama.

Dalam perbahasan zakat, terdapat istilah ma'dan bagi hasil galian tertentu yang dikeluarkan dari bumi dan rikaz bagi harta terpendam yang mempunyai ciri tertentu. Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan membezakan kedua-duanya dan turut menerangkan bahawa harta yang terbukti berasal dari zaman Islam boleh mempunyai hukum yang berbeza, termasuk isu harta yang hilang. 1

Oleh itu, sebelum terus mengira zakat, perkara pertama yang perlu dikenal pasti ialah apakah sebenarnya jenis harta yang ditemui?

1. Apa Yang Dimaksudkan Dengan Harta Dari Dalam Bumi?

Harta dari dalam bumi boleh merujuk kepada beberapa keadaan yang berbeza.

Contohnya:

• emas yang diperoleh daripada lombong;
• perak yang dikeluarkan daripada bumi;
• barang kemas lama yang tertanam;
• syiling lama yang ditemui ketika menggali tanah;
• bekas berisi barang berharga yang disembunyikan pada zaman dahulu.

Walaupun semuanya ditemui dalam tanah, statusnya tidak semestinya sama.

Sebab itu soalan “jumpa harta dalam tanah, kena zakat atau tidak?” tidak boleh dijawab hanya berdasarkan lokasi harta tersebut ditemui.

2. Apa Itu Ma'dan?

Ma'dan merujuk kepada hasil galian yang dikeluarkan daripada bumi.

Dalam penerangan Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan, emas dan perak yang dikeluarkan daripada bumi dan dibersihkan daripada benda yang melekat padanya disebut sebagai ma'dan. 2

Contoh mudah ialah seseorang menjalankan aktiviti perlombongan dan mendapatkan hasil emas daripada bumi.

Dalam keadaan seperti ini, isu zakat berkaitan dengan hasil galian, bukan harta terpendam yang ditinggalkan oleh manusia pada zaman dahulu.

3. Apa Itu Rikaz?

Rikaz pula mempunyai maksud yang lebih khusus.

Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menerangkan rikaz sebagai harta yang tertanam dalam bumi yang merupakan tinggalan orang-orang zaman jahiliah atau sebelum kedatangan Islam, dengan tanda-tanda yang menunjukkan asalnya. 3

Contohnya boleh melibatkan emas, perak atau barangan bernilai lain yang jelas merupakan tinggalan zaman terdahulu.

Jadi, tidak semua benda lama yang ditemui dalam tanah boleh terus dilabel sebagai rikaz.

4. Ma'dan Dan Rikaz Bukan Perkara Yang Sama

Perbezaan paling mudah ialah:

Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan turut menyatakan bahawa kadar zakat dan syarat bagi ma'dan dan rikaz tidak sama.

5. Kenapa Penting Tentukan Asal Harta?

Kesilapan mengenal pasti kategori boleh menyebabkan seseorang menggunakan kaedah zakat yang tidak sesuai.

Contohnya, seseorang menemui beberapa syiling lama lalu terus menganggapnya sebagai emas atau perak simpanan biasa.

Sebenarnya, persoalan pertama ialah:

• Bilakah syiling tersebut dibuat?
• Siapa yang meninggalkannya?
• Adakah terdapat tanda yang menunjukkan ia tinggalan zaman sebelum Islam?
• Adakah ia sebenarnya barang yang hilang?
• Atau adakah ia hasil galian daripada bumi?

Jawapan kepada persoalan tersebut boleh mengubah kategori hukum harta tersebut.

6. Bagaimana Jika Harta Ditemui Ketika Menggali Tanah?

Bayangkan seseorang sedang menggali tanah untuk membina rumah dan tiba-tiba menemui sebuah bekas lama berisi syiling.

Jangan terus membuat pengiraan zakat.

Langkah pertama ialah mengenal pasti sifat dan asal harta tersebut.

Jika terdapat petunjuk bahawa ia merupakan harta tinggalan zaman dahulu, ia boleh masuk dalam perbahasan rikaz.

Jika ia merupakan barang milik seseorang yang lebih baru dan hilang, isu tersebut boleh masuk kepada perbahasan luqatah atau harta tercicir, bukan semata-mata zakat rikaz. Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menyatakan bahawa harta yang terbukti tertanam pada zaman Islam boleh dikategorikan sebagai harta hilang.

7. Adakah Semua Harta Terpendam Terus Menjadi Milik Penemu?

Tidak wajar membuat kesimpulan begitu.

Hak terhadap harta yang ditemui bergantung kepada sifat harta, asalnya, lokasi penemuan dan keadaan pemilikan tanah.

Lebih-lebih lagi jika penemuan melibatkan harta yang mungkin masih mempunyai pemilik atau waris yang boleh dikenal pasti.

Sebelum menganggap harta tersebut sebagai milik sendiri, status pemilikan perlu disemak terlebih dahulu.

8. Bagaimana Jika Ditemui Dalam Tanah Sendiri?

Memiliki tanah tidak semestinya menyelesaikan semua persoalan tentang harta yang ditemui di dalamnya.

Contohnya seseorang memiliki sebidang tanah dan ketika melakukan kerja penggalian, dia menemui bekas lama berisi syiling.

Beberapa perkara perlu dilihat:

• asal syiling;
• umur harta;
• tanda atau ciri pada harta;
• status tanah;
• adakah terdapat pemilik terdahulu;
• adakah harta itu termasuk dalam kategori rikaz atau harta hilang.

Jangan hanya menggunakan alasan “tanah ini milik saya” untuk menentukan hukum harta tersebut.

9. Bagaimana Jika Tidak Pasti Harta Itu Rikaz Atau Harta Hilang?

Keraguan tentang asal harta perlu diberi perhatian.

Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menyatakan bahawa jika terdapat keraguan sama ada harta tersebut merupakan peninggalan zaman jahiliah atau peninggalan orang lain, terdapat perincian hukum yang perlu dirujuk. 6

Ini menunjukkan bahawa tarikh dan asal harta bukan perkara kecil.

Jika penemuan benar-benar berlaku, sebaiknya dokumentasikan keadaan penemuan sebelum membuat keputusan tentang zakat atau pemilikan.

10. Perlukah Cukup Haul Untuk Zakat Galian?

Di sinilah ma'dan dan rikaz berbeza daripada banyak kategori zakat harta yang biasa difahami.

Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menerangkan bahawa ma'dan tidak disyaratkan melalui tempoh setahun; apabila hasil galian yang mencapai nisab diperoleh, zakatnya dikeluarkan. Bagi rikaz pula, sumber tersebut menyatakan ia juga tidak disyaratkan haul dan zakatnya dikeluarkan segera.

Jadi, jangan menggunakan formula zakat simpanan yang memerlukan menunggu setahun secara automatik untuk semua jenis harta yang ditemui dalam bumi.

11. Adakah Nisab Ma'dan Dan Rikaz Sama?

Terdapat perincian khusus bagi ma'dan dan rikaz.

Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menerangkan bahawa nisab ma'dan adalah berdasarkan nisab emas dan perak, manakala rikaz juga mempunyai perincian nisab tersendiri. Sumber tersebut menyatakan rikaz tidak disyaratkan cukup nisab dalam perincian yang dibincangkan. 8

Oleh itu, jangan mengambil satu angka nisab biasa lalu menggunakannya secara automatik untuk semua penemuan harta dari bumi.

12. Berapa Kadar Zakat Rikaz?

Ini merupakan antara perbezaan utama yang perlu difahami.

Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menerangkan kadar zakat rikaz sebanyak 1/5 atau 20% daripada hasil keseluruhannya dalam perbincangan tersebut. 9

Ia berbeza daripada kadar 2.5% yang biasa disebut untuk banyak kategori harta lain.

Oleh itu, seseorang tidak sepatutnya menggunakan 2.5% secara automatik hanya kerana ia ialah kadar yang biasa didengari.

13. Berapa Kadar Zakat Ma'dan?

Dalam rujukan Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan, zakat ma'dan bagi emas dan perak yang mencapai nisab dikenakan pada kadar 1/40 atau 2.5% daripada hasil yang diperoleh, tanpa syarat haul.

Ini menunjukkan satu lagi sebab mengapa kategori harta perlu dikenal pasti terlebih dahulu sebelum menggunakan kadar zakat.

14. Bagaimana Jika Harta Yang Ditemui Itu Emas?

Jangan terus melihat perkataan “emas” sahaja.

Emas boleh berada dalam beberapa keadaan:

• emas hasil galian;
• emas sebagai rikaz;
• emas yang hilang;
• emas milik seseorang yang dapat dikenal pasti;
• emas yang dibeli dan disimpan.

Walaupun bahannya sama, kategori dan keadaan pemilikan boleh menyebabkan hukum yang berbeza.

15. Bagaimana Jika Harta Yang Ditemui Itu Perak?

Prinsip yang sama perlu digunakan.

Perak yang dikeluarkan daripada bumi boleh masuk dalam perbincangan ma'dan.

Perak lama yang tertanam pula boleh mempunyai ciri rikaz jika memenuhi syaratnya.

Manakala perak yang sebenarnya merupakan barang milik seseorang yang hilang perlu dilihat dari sudut hukum harta hilang.

Jadi, jangan terus memasukkan semua penemuan perak ke dalam pengiraan zakat perak biasa.

16. Apa Perlu Dibuat Sebaik Sahaja Menemui Harta?

Jika penemuan benar-benar berlaku, beberapa langkah praktikal boleh membantu:

1. Jangan terus menjual atau mencairkan harta tersebut.
2. Ambil gambar keadaan penemuan.
3. Catat lokasi dan keadaan ketika ditemui.
4. Catat jenis dan anggaran jumlah harta.
5. Simpan sebarang tanda, tulisan atau simbol pada harta.
6. Dapatkan pandangan pihak berautoriti jika statusnya tidak jelas.

Langkah ini penting kerana penentuan hukum mungkin bergantung kepada bukti tentang asal harta.

17. Bagaimana Jika Penemuan Melibatkan Jumlah Yang Besar?

Jika penemuan melibatkan emas, perak atau harta bernilai tinggi dalam jumlah yang besar, jangan membuat keputusan berdasarkan anggaran sendiri.

Selain persoalan zakat, mungkin terdapat persoalan berkaitan:

• pemilikan tanah;
• hak pemilik terdahulu;
• status harta yang hilang;
• undang-undang berkaitan penemuan objek lama;
• pengesahan usia dan asal harta.

Dalam keadaan seperti ini, rujukan kepada institusi agama dan pihak berkuasa yang berkaitan adalah lebih sesuai.

18. Adakah Perlu Gunakan Kalkulator Zakat Terus?

Jangan terus memasukkan nilai penemuan ke dalam kalkulator zakat sebelum kategori harta dikenal pasti.

Kalkulator hanya membantu pengiraan selepas maklumat asas seperti jenis harta, nilai dan kaedah zakat telah ditentukan.

Jika harta tersebut ialah rikaz, penggunaan kadar 2.5% secara automatik boleh menghasilkan pengiraan yang tidak tepat kerana terdapat perbezaan kadar dalam perbincangan hukum rikaz.

19. Rekod Apa Yang Perlu Disimpan?

Jika penemuan telah dikenal pasti dan perlu dibuat rujukan lanjut, simpan rekod seperti:

• tarikh penemuan;
• lokasi penemuan;
• jenis harta;
• berat atau jumlah;
• gambar harta;
• ciri atau tulisan pada harta;
• status tanah;
• dokumen berkaitan;
• penilaian nilai harta;
• rujukan atau pengesahan pihak berautoriti;
• rekod bayaran zakat jika telah dibuat.

Rekod ini membantu membezakan antara penemuan sebenar dengan andaian tentang asal harta.

20. Jangan Samakan Galian Dengan Harta Terpendam

Kesimpulan paling penting daripada artikel ini ialah galian dan harta terpendam bukan satu kategori yang sama.

Ma'dan berkaitan hasil yang dikeluarkan daripada bumi, manakala rikaz berkaitan harta terpendam yang mempunyai ciri tertentu sebagai tinggalan zaman terdahulu. Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan turut membezakan hukum kedua-duanya dari segi nisab, haul dan kadar zakat. 12

Sebab itu, apabila menemui harta dari dalam bumi, jangan terus mengambil kadar 2.5% atau menunggu cukup haul tanpa mengenal pasti kategori harta terlebih dahulu.

21. Zakat Emas Yang Dikeluarkan Dari Lombong: Bagaimana Cara Menentukannya?

Selepas memahami perbezaan antara ma'dan dan rikaz, topik seterusnya akan memberi fokus khusus kepada emas yang benar-benar diperoleh daripada aktiviti perlombongan.

Artikel tersebut akan membincangkan cara mengenal pasti hasil galian emas, berat yang diambil kira, nilai hasil dan perkara yang perlu direkodkan sebelum menentukan zakat.

Baca juga: Zakat Emas Yang Dikeluarkan Dari Lombong: Bagaimana Cara Menentukannya?

Kesimpulan

Menemui harta dari dalam bumi tidak bermaksud harta tersebut terus mempunyai satu hukum zakat yang sama.

Perkara pertama yang perlu dilakukan ialah mengenal pasti jenis dan asal harta. Hasil galian seperti emas dan perak boleh termasuk dalam perbahasan ma'dan, manakala harta lama yang tertanam dengan ciri tertentu boleh termasuk dalam perbahasan rikaz. Harta yang sebenarnya merupakan barang hilang pula boleh mempunyai hukum yang berbeza. 13

Perbezaan ini penting kerana ma'dan dan rikaz mempunyai perincian tersendiri berkaitan nisab, haul dan kadar zakat. Dalam rujukan Mufti Wilayah, ma'dan tidak disyaratkan haul dan dikenakan kadar 2.5% apabila memenuhi nisab, manakala rikaz dikeluarkan zakatnya segera dengan kadar 20% dalam perincian yang dibincangkan. 14

Jadi, jangan terus menggunakan kalkulator zakat sebelum kategori harta dikenal pasti. Untuk penemuan sebenar yang bernilai tinggi atau asalnya tidak jelas, dapatkan pengesahan daripada pihak berautoriti supaya urusan pemilikan dan zakat dapat diselesaikan dengan betul.

Soalan Lazim (FAQ)

1. Adakah semua emas yang ditemui dalam tanah dikira sebagai rikaz?

Tidak. Perlu dilihat asal dan ciri harta tersebut. Emas hasil perlombongan ialah ma'dan, manakala emas lama yang tertanam dengan ciri tertentu boleh termasuk rikaz. Emas yang hilang juga mempunyai perbincangan hukum yang berbeza.

2. Adakah zakat rikaz perlu menunggu cukup haul?

Tidak. Dalam rujukan Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan, rikaz tidak disyaratkan haul dan zakatnya dikeluarkan segera apabila diperoleh.

3. Berapa kadar zakat bagi rikaz?

Rujukan Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menyatakan kadar zakat rikaz ialah 1/5 atau 20% daripada hasil keseluruhannya dalam perbahasan tersebut.

4. Jika saya jumpa syiling lama dalam tanah, boleh terus bayar zakat?

Jangan terus membuat pengiraan. Kenal pasti dahulu asal dan status syiling tersebut kerana ia mungkin rikaz, harta hilang atau kategori lain. Jika tidak jelas, dapatkan pengesahan pihak berautoriti.

5. Bolehkah kalkulator zakat digunakan untuk harta yang ditemui?

Boleh sebagai alat pengiraan selepas kategori harta dan kaedah zakat telah dikenal pasti. Untuk penemuan yang melibatkan rikaz atau ma'dan, jangan terus menggunakan kadar biasa tanpa merujuk kaedah yang berkaitan. Kalkulator zakat boleh digunakan selepas asas pengiraan ditentukan.