Zakat Fitrah Si Mati Tidak Mampu Bayar: Adakah Masih Wajib?

Apabila menguruskan zakat fitrah seseorang yang telah meninggal dunia, satu persoalan yang sering timbul ialah bagaimana jika si mati sebenarnya tidak mempunyai kemampuan kewangan untuk membayar zakat fitrah.

Adakah waris masih perlu membayarnya? Adakah hutang zakat tersebut akan menjadi tanggungan harta pusaka? Atau adakah kewajipan tersebut tidak timbul kerana si mati memang tidak mampu?

Persoalan ini perlu dilihat berdasarkan keadaan kewangan si mati pada waktu kewajipan zakat fitrah berlaku, bukan semata-mata berdasarkan keadaan harta selepas kematian.

1. Kemampuan Merupakan Salah Satu Syarat Zakat Fitrah

Zakat fitrah bukan diwajibkan kepada seseorang tanpa melihat keadaan kemampuannya.

Dalam penjelasan Mufti Wilayah Persekutuan, antara syarat kewajipan zakat fitrah ialah seseorang mempunyai lebihan harta daripada keperluan makanan asasi bagi dirinya dan tanggungannya pada malam dan pagi Hari Raya.

Ini bermaksud keadaan seseorang yang benar-benar tidak mempunyai lebihan untuk memenuhi keperluan asas perlu dibezakan daripada orang yang mempunyai harta tetapi belum membuat bayaran.

2. Apa Maksud “Tidak Mampu” Dalam Zakat Fitrah?

Dalam konteks zakat fitrah, “tidak mampu” bukan sekadar bermaksud seseorang tidak mempunyai wang tunai di dalam poket.

Yang perlu dilihat ialah sama ada terdapat lebihan daripada keperluan asas yang membolehkan zakat fitrah dikeluarkan pada waktu yang berkaitan.

Contohnya, seseorang mungkin tidak mempunyai wang tunai tetapi mempunyai lebihan harta yang boleh digunakan untuk memenuhi kadar zakat fitrah. Keadaan ini berbeza daripada seseorang yang benar-benar tidak mempunyai lebihan selepas memenuhi keperluan asas.

3. Jika Si Mati Memang Tidak Mampu Ketika Kewajipan Berlaku

Jika si mati benar-benar berada dalam keadaan tidak mampu dan tidak mempunyai lebihan yang memenuhi syarat kewajipan zakat fitrah pada waktu tersebut, keadaan ini perlu dibezakan daripada kes seseorang yang sudah mempunyai kewajipan tetapi belum membayar.

Penjelasan Mufti WP mengenai orang yang muflis menyebut bahawa seseorang yang tidak mempunyai sumber pendapatan atau harta yang melebihi keperluan asas tidak diwajibkan mengeluarkan zakat fitrah. 3

Oleh itu, waris tidak sepatutnya terus menganggap setiap orang yang meninggal dunia tanpa bayaran zakat fitrah sebagai mempunyai tunggakan yang sama.

4. Tidak Mampu Berbeza Dengan Tidak Sempat Membayar

Ini merupakan perbezaan yang sangat penting.

Tidak mampu bermaksud syarat kemampuan tidak dipenuhi.

Tidak sempat atau belum membayar pula boleh berlaku kepada seseorang yang sebenarnya telah memenuhi syarat kewajipan tetapi bayaran belum dilakukan.

Kedua-dua keadaan ini tidak boleh dicampurkan kerana hukum dan cara pengurusannya boleh berbeza.

5. Bagaimana Jika Si Mati Mempunyai Wang Tetapi Tidak Membayar?

Jika si mati sebenarnya mempunyai lebihan yang memenuhi syarat kewajipan tetapi tidak membuat bayaran, isu tersebut bukan lagi sekadar masalah “tidak mampu”.

Dalam keadaan seperti ini, waris perlu melihat kewajipan yang masih belum diselesaikan dan menguruskannya mengikut panduan zakat yang berkaitan.

Mufti WP turut menjelaskan bahawa zakat fitrah yang sengaja ditangguhkan selepas waktunya boleh menjadi zakat yang perlu diqada.

6. Bagaimana Jika Si Mati Miskin Dan Tiada Lebihan Harta?

Jika si mati memang hidup dalam keadaan susah dan tidak mempunyai lebihan daripada keperluan asas untuk dikeluarkan sebagai zakat fitrah, keadaan ini perlu dinilai berdasarkan syarat kemampuan tersebut.

Dalam keadaan sebegini, waris tidak sepatutnya menggunakan jumlah harta pusaka semata-mata sebagai bukti bahawa si mati sebenarnya mampu ketika masih hidup.

Harta yang ada selepas kematian tidak semestinya menggambarkan keadaan kewangan si mati pada waktu kewajipan zakat fitrah berlaku.

7. Bagaimana Jika Si Mati Ada Rumah Tetapi Tiada Wang?

Memiliki rumah tidak semestinya bermaksud seseorang mempunyai lebihan yang boleh digunakan untuk membayar zakat fitrah.

Contohnya, rumah tersebut merupakan tempat tinggal keluarga dan diperlukan untuk kehidupan harian. Keadaan ini berbeza daripada mempunyai lebihan aset atau wang yang tidak diperlukan untuk keperluan asas.

Oleh itu, penilaian kemampuan perlu melihat keadaan sebenar, bukan sekadar jumlah aset yang pernah dimiliki.

8. Bagaimana Jika Si Mati Ada Hutang Yang Banyak?

Hutang juga boleh menjadi sebahagian daripada keadaan kewangan yang perlu difahami ketika menilai kemampuan seseorang.

Jika seseorang mempunyai hutang yang besar sehingga tidak mempunyai lebihan daripada keperluan asas, keadaan tersebut tidak boleh disamakan secara automatik dengan seseorang yang mempunyai lebihan harta tetapi memilih untuk tidak membayar zakat fitrah.

Jika kes melibatkan hutang yang kompleks, waris wajar mendapatkan panduan daripada institusi zakat negeri.

9. Bagaimana Jika Si Mati Tidak Mampu Membayar Tetapi Ada Orang Lain Mahu Bayarkan?

Jika seseorang yang tidak mampu mempunyai ahli keluarga atau individu lain yang mahu membantu membayar zakat fitrah bagi pihaknya, persoalan tentang izin, niat dan cara pembayaran perlu dilihat mengikut keadaan.

Mufti WP menjelaskan dalam konteks pembayaran bagi pihak orang lain bahawa terdapat keadaan tertentu yang memerlukan keizinan atau perwakilan.

Bagi kes si mati pula, jika terdapat keraguan tentang status kewajipan, waris boleh mendapatkan pengesahan daripada institusi zakat sebelum membuat bayaran.

10. Adakah Waris Wajib Bayar Menggunakan Duit Sendiri?

Tidak boleh terus membuat kesimpulan bahawa setiap waris perlu mengeluarkan wang sendiri apabila si mati tidak mempunyai wang.

Perkara pertama yang perlu dikenal pasti ialah sama ada si mati memang mempunyai kewajipan zakat fitrah yang belum diselesaikan.

Jika terdapat kewajipan yang sah, sumber pembayaran dan pengurusan harta si mati perlu dilihat mengikut keadaan pusaka serta panduan pihak berkuasa agama.

11. Jika Harta Si Mati Tidak Mencukupi Selepas Kematian

Situasi ini berbeza daripada “si mati tidak mampu ketika waktu wajib”.

Seseorang mungkin mempunyai kemampuan dan kewajipan ketika hidup, tetapi selepas kematian, harta yang ditinggalkan tidak mencukupi untuk menyelesaikan semua tanggungan.

Dalam keadaan seperti ini, isu kemampuan ketika kewajipan berlaku dan keadaan harta pusaka selepas kematian perlu dianalisis secara berasingan.

Jangan menggunakan keadaan harta pusaka semata-mata untuk menentukan sama ada si mati dahulu wajib membayar zakat fitrah.

12. Bagaimana Jika Waris Tidak Tahu Keadaan Kewangan Si Mati?

Ada keluarga yang tidak mengetahui secara terperinci keadaan kewangan si mati ketika akhir Ramadan.

Dalam keadaan ini, waris boleh mengumpulkan maklumat yang ada seperti:

• Keadaan pendapatan si mati
• Keperluan asas keluarga
• Harta yang dimiliki ketika itu
• Hutang yang perlu dibayar
• Rekod pembayaran zakat
• Maklumat daripada pasangan atau ahli keluarga terdekat

Jika maklumat masih tidak mencukupi, rujukan kepada institusi zakat negeri lebih baik daripada membuat keputusan berdasarkan andaian.

13. Jangan Anggap Semua Si Mati Yang Tidak Bayar Itu Berhutang Zakat

Ketiadaan resit atau bukti pembayaran tidak semestinya membuktikan wujudnya tunggakan.

Begitu juga, seseorang yang meninggal dunia dalam keadaan miskin tidak boleh terus dianggap mempunyai kewajipan yang belum dibayar tanpa melihat syarat kemampuan.

Waris perlu membezakan antara:

• tidak wajib kerana tidak memenuhi syarat kemampuan;
• wajib tetapi sudah dibayar;
• wajib tetapi belum dibayar; dan
• status pembayaran yang tidak dapat dipastikan.

Keempat-empat keadaan ini memerlukan pendekatan yang berbeza.

14. Bila Perlu Rujuk Institusi Zakat?

Rujukan sangat digalakkan apabila kes melibatkan keadaan seperti:

• si mati mempunyai hutang yang banyak;
• harta si mati tidak mencukupi;
• status kemampuan si mati tidak jelas;
• si mati tinggal di negeri yang berbeza;
• terdapat pertikaian antara waris; atau
• waris tidak pasti sama ada zakat fitrah telah menjadi kewajipan.

Institusi zakat negeri boleh memberikan panduan berdasarkan fakta sebenar dan peraturan negeri yang berkenaan.

15. Simpan Bukti Dan Maklumat Berkaitan

Jika waris telah mendapatkan penjelasan atau membuat pembayaran, simpan dokumen yang berkaitan.

Antaranya:

• Resit pembayaran
• Maklumat kadar zakat yang digunakan
• Rekod daripada institusi zakat
• Dokumen berkaitan harta pusaka
• Maklumat tentang keadaan kewangan si mati

Rekod ini boleh membantu sekiranya persoalan yang sama timbul semasa urusan pusaka atau semakan keluarga pada masa akan datang.

16. Semak Pengiraan Zakat

Jika anda sedang menguruskan kewajipan zakat lain bagi si mati atau ahli keluarga, pengiraan boleh dibuat dengan bantuan Kalkulator Zakat.

Namun, bagi kes khusus zakat fitrah si mati yang melibatkan persoalan kemampuan, negeri dan keadaan pusaka, keputusan akhir hendaklah merujuk kepada panduan institusi zakat yang berkaitan.

Kesimpulan

Persoalan sama ada zakat fitrah si mati masih wajib apabila si mati tidak mampu membayar perlu dilihat dengan berhati-hati.

Perkara paling penting ialah menentukan adakah si mati benar-benar tidak mempunyai lebihan daripada keperluan asas ketika kewajipan zakat fitrah berlaku, atau sebenarnya telah memenuhi syarat tetapi belum membuat pembayaran.

Jika seseorang memang tidak mampu dan tidak memenuhi syarat kemampuan, keadaan tersebut berbeza daripada tunggakan zakat fitrah oleh orang yang berkemampuan. Mufti WP menjelaskan bahawa orang yang tidak mempunyai lebihan daripada keperluan asas tidak diwajibkan zakat fitrah. 6

Sebaliknya, jika kewajipan telah berlaku, isu tersebut perlu diuruskan berdasarkan keadaan sebenar si mati dan panduan pihak berkuasa agama. Fatwa khusus Mufti WP mengenai si mati menyatakan bahawa dalam keadaan kewajipan zakat fitrah telah berlaku, kewajipan tersebut tidak gugur dan urusannya dilaksanakan oleh waris. 7

Oleh itu, jangan terus menganggap semua zakat fitrah yang belum dibayar merupakan hutang yang sama. Kenal pasti keadaan kewangan si mati, semak maklumat yang ada dan rujuk institusi zakat negeri jika terdapat keraguan.

FAQ

1. Kalau si mati memang miskin dan tidak mampu bayar zakat fitrah, adakah waris perlu bayarkan?

Jika si mati benar-benar tidak memenuhi syarat kemampuan ketika kewajipan berlaku, keadaan tersebut perlu dibezakan daripada kes si mati yang wajib tetapi belum membayar. Dapatkan pengesahan institusi zakat jika statusnya tidak jelas.

2. Kalau si mati tidak ada duit tetapi ada rumah, adakah dia dikira mampu?

Tidak semestinya. Rumah yang menjadi keperluan tempat tinggal tidak boleh terus dianggap sebagai lebihan harta. Kemampuan perlu dilihat berdasarkan keadaan sebenar dan keperluan asas.

3. Kalau si mati ada hutang banyak, adakah zakat fitrah masih wajib?

Keadaan hutang perlu dinilai bersama keadaan kewangan si mati. Jika hutang menyebabkan seseorang tidak mempunyai lebihan daripada keperluan asas, ia perlu dibezakan daripada orang yang mempunyai lebihan tetapi tidak membayar.

4. Adakah waris wajib gunakan duit sendiri untuk bayar zakat fitrah si mati yang tidak mampu?

Tidak boleh terus dianggap begitu. Pertama sekali perlu dikenal pasti sama ada si mati memang mempunyai kewajipan zakat fitrah yang belum diselesaikan. Jika kes tidak jelas, rujuk institusi zakat negeri.

5. Apa perlu buat jika waris tidak pasti si mati sebenarnya mampu atau tidak?

Kumpulkan maklumat tentang keadaan kewangan, keperluan asas dan harta si mati pada waktu berkaitan. Jika masih tidak dapat dipastikan, dapatkan panduan daripada institusi zakat negeri.